Do oka może wpaść pył, rzęsa, piasek, opiłek metalu albo odprysk szkła. W takiej chwili liczy się spokój i szybka, bezpieczna reakcja, bo nieumiejętne działanie potrafi pogorszyć uraz. Największy błąd to odruchowe pocieranie oka i próby „wydłubania” ciała obcego palcem. Pierwsza pomoc ma jeden cel: usunąć drobne zanieczyszczenie bez dodatkowego uszkodzenia rogówki. Gdy w oku tkwi ostry przedmiot albo ból jest silny, nie usuwa się go samodzielnie, tylko organizuje pilną pomoc lekarską.
Najpierw oceń sytuację i nie pogarszaj urazu
Nie każde ciało obce w oku oznacza to samo. Inaczej postępuje się przy rzęsie lub drobince kurzu, a inaczej przy opiłku metalu, wapnie, szkle czy gałęzi, która uderzyła w oko. Jeśli coś tylko „pływa” po powierzchni oka, zwykle da się to wypłukać. Jeśli przedmiot utkwił w gałce ocznej albo pod powieką, ryzyko uszkodzenia jest dużo większe.
Na początku warto zwrócić uwagę na objawy: łzawienie, pieczenie, światłowstręt, uczucie piasku pod powieką, zaczerwienienie i trudność z otwarciem oka. To typowe przy powierzchownym podrażnieniu. Niepokój powinien wzbudzić silny ból, pogorszenie widzenia, krwawienie, nierówna źrenica, wyciek płynu z oka albo widoczny wbity element.
Jeśli w oku tkwi przedmiot, nie wolno go wyciągać pęsetą, wacikiem ani chusteczką. Każdy ruch może pogłębić uraz i uszkodzić rogówkę.
Przed jakimkolwiek dotykaniem okolicy oka trzeba umyć ręce wodą z mydłem. To ogranicza ryzyko przeniesienia bakterii. Soczewki kontaktowe należy wyjąć tylko wtedy, gdy nie są przyklejone i da się to zrobić bez siłowania. Gdy oko jest mocno podrażnione lub soczewka „przyschła”, lepiej najpierw płukać oko.
Pierwsza pomoc krok po kroku przy drobnym ciele obcym
Jeśli do oka wpadła rzęsa, pył, piasek albo inna drobina i nie widać wbitego przedmiotu, można przejść do prostych działań. Najlepiej zrobić to od razu, ale bez pośpiechu. Chodzi o to, by ciało obce wypłynęło z łzami lub zostało wypłukane czystym płynem.
- Nie trzeć oka. Tarcie przesuwa drobinę po rogówce i działa jak papier ścierny. To najczęstsza przyczyna zadrapań, które później mocno bolą.
- Mrugać kilka razy. Łzy często same wypłukują rzęsę lub kurz. Przy drobnym pyłku to bywa wystarczające.
- Przepłukać oko. Najlepiej użyć soli fizjologicznej 0,9% albo czystej, letniej wody. Płyn powinien spływać od wewnętrznego do zewnętrznego kącika lub po prostu swobodnie omywać oko przy odchylonej głowie.
- Sprawdzić dolną i górną powiekę. Dolną można delikatnie odciągnąć i popatrzeć w górę. Górną odwraca się tylko wtedy, gdy robi się to pewnie i bardzo delikatnie. Jeśli drobina jest widoczna na brzegu i nie przylega do gałki ocznej, można spróbować wypłukać ją ponownie.
- Po usunięciu nie wracać od razu do pracy. Oko po podrażnieniu bywa nadwrażliwe przez kilka godzin. Jeśli pieczenie nie mija, potrzebna jest konsultacja lekarska.
Jak prawidłowo płukać oko
Najwygodniej użyć ampułki z solą fizjologiczną, jałowego płynu do przemywania oczu albo butelki z czystą wodą. Głowę warto przechylić na bok, tak by podrażnione oko było niżej. Dzięki temu zanieczyszczenie nie spłynie do drugiego oka.
Powiek nie trzeba rozciągać na siłę. Wystarczy delikatnie je rozchylić i skierować strumień płynu na powierzchnię oka. Płukanie powinno trwać kilka minut, a nie tylko kilka sekund. Krótkie polanie często nie wystarcza, zwłaszcza przy piasku lub kurzu.
Jeśli płyn jest zimny, może wywołać dodatkowy skurcz powiek i dyskomfort. Letnia woda albo płyn w temperaturze pokojowej sprawdza się lepiej. Nie używa się płynów z alkoholem, kropli „na zaczerwienienie” ani naparów z ziół. Mogą podrażnić oko bardziej niż samo ciało obce.
Po płukaniu dobrze jest na chwilę zamknąć oko i pozwolić łzom działać dalej. Jeśli uczucie drapania szybko wraca, to znak, że coś nadal zostało pod powieką albo doszło do zadrapania rogówki.
Czego nie robić pod żadnym pozorem
Nie wolno wycierać oka chusteczką, patyczkiem kosmetycznym ani rogiem ręcznika. Nawet miękki materiał może zostawić włókna lub przesunąć drobinę po rogówce. To szczególnie ryzykowne przy drobinkach metalu i piasku.
Nie powinno się zakraplać przypadkowych kropli przeciwbakteryjnych lub steroidowych „na wszelki wypadek”. Przy urazie oka niewłaściwy preparat może zamazać obraz problemu albo opóźnić prawidłowe leczenie. Krople znieczulające również nie nadają się do używania samodzielnie.
Nie należy próbować usuwać wbitego elementu magnesem, pęsetą czy paznokciem. Dotyczy to też opiłków, które wyglądają niepozornie. Taki drobiazg może być częściowo zagłębiony w rogówce, a jego ruszenie wywoła większe uszkodzenie.
Nie zakleja się oka szczelnie plastrem, jeśli nie ma wyraźnego zalecenia lekarza. Przy zwykłym podrażnieniu bardziej pomaga odpoczynek i oszczędzanie oka niż ucisk.
Inne postępowanie przy chemikaliach, metalu i wbitym przedmiocie
Nie każdy uraz oka da się potraktować jak zwykłe „coś wpadło do oka”. Szczególnie groźne są substancje chemiczne, pył z wapna, opiłki po wierceniu i szlifowaniu oraz ostre odłamki. Tu liczy się nie tylko pierwsza pomoc, ale też szybki kontakt z lekarzem lub SOR-em.
Gdy do oka dostała się substancja chemiczna
Przy chemikaliach najważniejsze jest natychmiastowe, długie płukanie. Nie czeka się, aż pieczenie samo minie, i nie szuka się najpierw kropli. Każda sekunda kontaktu substancji z powierzchnią oka zwiększa ryzyko uszkodzenia.
Oko należy płukać obficie czystą wodą lub solą fizjologiczną przez co najmniej 15–20 minut. Jeśli poszkodowany ma soczewki kontaktowe i da się je wyjąć podczas płukania, trzeba to zrobić. Jeśli nie, płukanie i tak musi trwać dalej.
Szczególnie niebezpieczne są środki zasadowe, na przykład wapno, preparaty do udrażniania rur czy niektóre środki czyszczące. Takie substancje penetrują tkanki głębiej niż kwasy. Po płukaniu potrzebna jest pilna ocena specjalisty, nawet jeśli ból trochę się zmniejszył.
Dobrze zachować opakowanie preparatu albo spisać jego nazwę. Ułatwia to dalsze leczenie. Przy urazach chemicznych konsultacja okulistyczna jest konieczna.
Gdy w oku tkwi opiłek, szkło albo inny ostry element
Jeśli widać wbity przedmiot, nie podejmuje się prób usunięcia. Oko powinno pozostać możliwie nieruchome, bo ruch gałki ocznej może zwiększyć uszkodzenie. Nie naciska się na powiekę i nie sprawdza „czy mocno siedzi”.
Najbezpieczniej osłonić oko luźno, bez ucisku. Może to być papierowy kubek przyłożony nad okiem i delikatnie przymocowany plastrem do skóry wokół, tak by nic nie dotykało gałki ocznej. Chodzi o ochronę przed przypadkowym dotknięciem, a nie o ucisk.
Warto ograniczyć poruszanie oczami, patrzeć prosto i nie prowadzić samochodu. Potrzebny jest pilny transport do okulisty lub na SOR. Przy urazie po szlifowaniu, wierceniu, cięciu metalu albo pracy z kosiarką nawet niewidoczny odprysk może utkwić w rogówce.
Jeśli ból jest duży, można unikać światła i usiąść spokojnie do czasu pomocy. Nie podaje się niczego bezpośrednio do oka poza płukaniem, jeśli nie ma pewności, że to tylko powierzchowna drobina.
Kiedy trzeba jechać do lekarza od razu
Nie każdy przypadek kończy się na przepłukaniu oka. Są sytuacje, w których domowe działania nie wystarczą albo wręcz nie powinny być podejmowane. Oko jest delikatne, a nieleczony uraz może skończyć się zakażeniem, blizną rogówki lub trwałym pogorszeniem widzenia.
- widoczny wbity przedmiot w oku lub pod powieką,
- silny ból, którego nie zmniejsza płukanie,
- pogorszenie widzenia, zamglenie, podwójne widzenie, błyski,
- uraz po szlifowaniu, wierceniu, koszeniu, cięciu drewna lub metalu,
- kontakt oka z chemikaliami, wapnem, klejem, detergentem,
- krwawienie z oka, nierówna źrenica, duży obrzęk,
- objawy utrzymujące się dłużej niż 1–2 godziny po płukaniu,
- uczucie ciała obcego mimo że nic nie widać.
Nawet drobne zadrapanie rogówki potrafi boleć bardzo mocno. Potrzebne bywa badanie w lampie szczelinowej i zastosowanie odpowiednich kropli. W takich sytuacjach najlepiej skontaktować się z okulistą, nocną i świąteczną opieką zdrowotną albo SOR-em, zależnie od nasilenia objawów.
Jeśli po usunięciu drobiny oko nadal kłuje przy każdym mrugnięciu, problemem może być nie ciało obce, ale zadrapana rogówka. Tego nie da się ocenić pewnie bez badania.
Co robić po usunięciu drobiny i jak obserwować oko
Gdy drobne ciało obce udało się wypłukać, oko zwykle jeszcze przez jakiś czas łzawi i piecze. To normalna reakcja po podrażnieniu. Dobrze ograniczyć ekran telefonu, komputer i jasne światło przez kilka godzin, bo nasilają dyskomfort.
Można użyć jałowych kropli nawilżających bez konserwantów, jeśli nie ma przeciwwskazań i oko nie było narażone na ostry uraz. Takie krople pomagają uspokoić powierzchnię oka i zmniejszyć tarcie podczas mrugania. Nie zastępują jednak badania, jeśli objawy są silne.
Przez dobę lepiej zrezygnować z soczewek kontaktowych. Powrót do nich zbyt wcześnie zwiększa ryzyko podrażnienia i infekcji. Jeśli pojawi się ropna wydzielina, narastające zaczerwienienie albo ból przy patrzeniu na światło, potrzebna jest konsultacja specjalisty.
Przy pracy w pyle, podczas szlifowania czy koszenia warto wrócić do obowiązków dopiero wtedy, gdy oko jest całkiem spokojne. Inaczej łatwo o kolejne podrażnienie. W praktyce najbardziej pomaga prosty nawyk: okulary ochronne z osłoną boczną zawsze tam, gdzie coś może odprysnąć.
Jak zmniejszyć ryzyko podobnego urazu
Większość takich urazów zdarza się podczas prac domowych, remontu, cięcia drewna, wiercenia, jazdy na rowerze i zabawy dzieci w piasku. Oko nie ma żadnej „warstwy zapasowej”, więc profilaktyka naprawdę robi różnicę. Dobre okulary ochronne kosztują mniej niż jedna wizyta po urazie.
Do prac z metalem, drewnem i chemią najlepiej używać okularów lub gogli z odpowiednimi oznaczeniami ochronnymi. Zwykłe okulary korekcyjne nie zabezpieczają przed odpryskami z boku. Przy wietrze i pyle pomocne bywają również okulary sportowe lub robocze z zabudowanym bokiem.
W domu dobrze przechowywać sól fizjologiczną w ampułkach. To prosty element apteczki, który naprawdę się przydaje. W razie urazu chemicznego i tak najważniejsze będzie szybkie płukanie dużą ilością wody, ale przy drobnych zabrudzeniach jałowy płyn bywa wygodniejszy i delikatniejszy.
Jeśli po urazie cokolwiek budzi wątpliwości, najbezpieczniej skonsultować się z okulistą. Przy oku lepiej sprawdzić problem raz za dużo niż raz za mało.